Kompozisyon nedir? Kompozisyon kaynakları ve türleri

11
99

Kompozisyon;

Belli bir konudaki duygu ve düşüncelerimizi, tertipli ve anlamlı bir tüm hâlinde değişik türlerde ifade ettiğimiz ifade şekline “kompozisyon” denir. TDK kompozisyonu,
1. Ayrı ayrı parçaları bir araya getirerek bir tüm oluşturma biçimi ve işi;
2. Öğrencilere duygu ve düşüncelerini etkili ve muntazam bir halde anlatmaları için yaptırılan yazılı yada sözlü emek verme, tahrir, kitabet.
” olarak açıklamaktadır.

 

Kompozisyon kaynakları:

•Dinleme • Okuma • Gözlem • Düşünme • Tecrübe etme • Deneyim • Hayal ve duygu • Dili iyi kullanmak.

Kompozisyon 2ye ayrılır: yazılı Kompozisyon Sözlü kompozisyon.

Yazılı kompozisyon; duygu, fikir, vaka, durum, tasarıların belli bir plan ve seviye içinde yazılı olarak anlatılmasıdır.

Örn:Yazı, tecrübe etme, fıkra, eleştiri (eleştiri), söyleşi (söyleşi), hatıra (anı), günlük, gezi (seyahat), röportaj, yaşam öyküsü vs. yazılı kompozisyon türlerini oluşturur.

Sözlü Kompozisyon: Duygu, fikir, vaka, durum, tasarıların belli bir plan ve seviye içinde sözlü olarak anlatılmasıdır.

Örn:Konuşma, seminer, açık oturum, bilimsel toplantı, açık oturum, forum, söylev (hitabet), münazara vs. sözlü kompozisyon türlerini oluşturur.

Bir kompozisyon yazarken mevzu ile ilgili malzemenin toplanmasına buluş;

buluşların bir sıraya konmasına düzenleyiş; yazıya dökülmesine anlatış denir. Bir kompozisyonun başarı göstermiş olması için birlik, denge ve canlılık şarttır. Birlik, ana düşünceden ayrılmamasına; denge, unsurların ana düşüncenin çevresinde uyumlu bir halde olmasına; canlılık ise anlatımın sürükleyici, ilgi çekici bir kıvraklık taşımasına denir.

Mühim:Kompozisyon kâğıdı, çizgisiz beyaz dosya kağıdı (A4) olmalıdır. Kâğıtta sayfa düzeni ise şöyledir: Kâğıdın üst kısmından 3-4 santimetre, solundan 3 santimetre, sağından 2 santimetre ve altından 3 santimetre. boşluk bırakılmalıdır.

YAZILI KOMPOZİSYONUN OLUŞTURULMASI:

  1. Mevzu
  2. Başlık (Yazı Başlığı)
  3. Ana Düşnce
    1. Mühim: Mevzu ile ana fikir arasındaki fark: Mevzu, yazarın bir durumu, dü- şünceyi, bilgiyi sorgulamasıyla ortaya çıkan araç-gereç iken; ana fikir, bu sorgulamayı yapış biçimi, bildiri iletimidir.
  4. Destek Düşünceler

KOMPOZİSYON PLANI

Bir işin, bir eserin gerçekleştirilmesi için uyulması tasarlanan seviye.

Kompozisyondaki plan ise mevzunun iyi mi ve ne şekilde işleneceğinin; duygu, fikir ve görüşlerin hangi sıraya bakılırsa ele alınacağının belirlenmesidir.

  • Planın Yararları
    • Planlama ile gereksiz ifadelerden ve ayrıntılardan uzak durulmuş olur.
    • Mevzu dışına çıkılmamasını sağlar, mevzuda birliği oluşturur.
    • Yazarı kararsızlıktan, süre ve araç-gereç kaybından kurtarmış olur.
    • Fikirlerin kolay aktarılmasını, ispatlamanın yerinde kullanılmasını, dolayısıyla yazının rahat anlaşılmasını sağlar.
  • Plan Türleri
    • Düşünceye dayalı plan: Bir görüş yada düşüncenin açıklanıp tartışılmasıyla ispatlanmaya çalışmış olduğu plan türüdür. Bu plan çoğunlukla yazı, konuşma şeklinde açıklayıcı ve bilgilendirici anlatımlarda kullanılır.
    • Vakaya dayalı plan: Bir yada birkaç olayın anlatıldığı plan türüdür. Çoğunlukla roman, hikâye, tiyatro şeklinde sanatla alakalı anlatımlarda bu plan uygulanır.
    • Duyguya dayalı plan: Bir vaka yada durumun iç dünyamızda uyandırdığı coşku ve duyguların anlatıldığı plan türüdür. Çoğunlukla, tahlil ve tasvire dayalı tecrübe etme, anı, söyleşi şeklinde türlerde uygulanır. Bazen şiir, hikâye ve romanların bazı bölümlerindeki tasvir ve tahlillerde de kullanılır.
  • Planın Bölümleri
    • Giriş: Yazının başlangıç kısmı olup mevzunun ana hatlarının ve bakış açısının belirlendiği kısımdır.
    • Çoğu zaman yazı, tecrübe etme, fıkra şeklinde kısa yazılarda giriş kısmı tek paragraftan oluşur. Roman, hikâye şeklinde uzun türlerde ise birden fazla paragraftan oluşabilir.
      Yazarın tercihine bakılırsa kimi zaman şiirle, atasözüyle, hatırayla, öyküleme usulüyle vs. giriş yapılabilir ve ilgi çekici de olabilir
    • Örn: Prof. Dr. Mehmet Kaplan, “Kompozisyon” başlıklı yazısına şöyleki bir giriş yapmıştır: 1.5.3 Planın Bölümleri Giriş Öğrencilerin sınav kâğıtlarını okuyorum. Çoğunda bir yığın data var. Fakat mevzuyla ilgisi yok ve karmakarışık. Kompozisyon işte bunların zıddıdır. Çeşitli mevzularda düzensiz bir yığın bilgiye haiz olmak kafi değildir. Talebe herhangi bir mevzuda lüzumlu ile lüzumsuzu seçebilmeli, fikirlerini bir sıraya koymayı öğrenmelidir.
    • Gelişme: Yazının ana metnini oluşturan bölümdür. Mevzunun çeşitli yönlerden açılıp genişlediği, zenginleşip olgunlaştığı bölümdür. Mevzu her türlü yönüyle açıklığa kavuşturulur, tartışılır, adım adım sonuca yaklaşılır. Ana düşünceyi açıklayıp destekleyen destek düşünceler bu bölümde yeteri kadar kullanılır. Destek düşünceler değiştikçe yeni paragraf oluşturulur. Örnekler, karşılaştırmalar, alıntılar vs. bu bölümde olur. İçeriğe bakılırsa gelişme kısmı zenginleştirilir. Bu bölümün paragraf sınırı yoktur.
    • Örn: Prof. Dr. Mehmet Kaplan’ın “Kompozisyon” Karışık bir taş, demir ve cam yığını bir araya geldi mi bir mimari yapıt vücuda gelmez. Yapı için elbet bunlara benzer malzemeye gerekseme vardır. Fakat mimari, her şeyden ilkin bir düzendir. Her taş bir planın içinde yerli yerine konulunca bina göklere yükselir ve bir saadetin şarkısını söyler.
    • Burada yazar kompozisyonu inşaata benzetiyor ve aralarında bir bağ kurarak açıklıyor.
    • Netice: Yazı süresince geliştirilen düşüncelerin oldukça açık, anlaşılır bir halde derli toplu birkaç cümle ile özetlenip sonuca varıldığı bölümdür. Yazı, fıkra şeklinde düşünceye dayalı yazılarda ana fikir çoğu zaman bu bö- lümde anlatılır.
    • Örn:Prof. Dr. Mehmet Kaplan’ın, “Kompozisyon” Toplumsal hayatta nizamın ehemmiyetini gösteren güncel bir mevzu vardır: Trafik! Vasıtalar tertipli bir halde hareket ederse, caddelerde hiçbir kargaşalık olmaz. Yaşam canlı bir halde akar gider. Düzene uymayanlar tarafınca yol tıkanırsa, her insanın canı sıkılır. Fakat insan, kafasının içinde bir düzen tesis etmezse, dışarıda onu iyi mi kurabilir? Kompozisyon dersinin gayesi öğrencilere kendi duygu ve fikir dünyalarına bir çekidüzen vermektir. Köpekler bir paçavra buldular mı, didik didik ederler. Bazı öğrencilerin yazıları bende bu intibaı uyandırır. Bundan dolayı kompozisyon derslerini insan olmanın başlangıcı sayarım.
    • Mühim:Hikâye, roman şeklinde vakaya dayalı yazılarda giriş, gelişme, netice bölümlerine serim, düğüm, çözüm de denir.

    PARAGRAF

    Düz yazıların kendi içlerinde satır başlarıyla ayrıldıkları bölümler.

    Paragraf; bir duyguyu, düşünceyi, vakası, durumu bir tek bir yönüyle açıklayan cümle ve cümleler dizisidir. Paragrafta cümle sınırlandırması olmaz. Paragraf bir yada birkaç cümleden oluşabilir. Paragrafın ölçüsü, okurun ilgisini canlı tutacak kadar kısa, savunduğu düşünceyi açıklayacak kadar uzun olmalıdır.

    Önemli:Kelime (sözcük) kavram birimi, cümle yargı birimi, paragraf ise ifade birimidir.

*Kaynak Haruzem.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here