Ahmet Mithat Efendi Kimdir? Hayatı, Yapıtları, Edebi Kişiliği, Özellikleri

18
133
Ahmet Mithat Efendi Kimdir Hayatı, Yapıtları, Edebi Kişiliği, Özellikleri

Ahmet Mithat Efendi Kimdir? Hayatı, Yapıtları, Edebi Kişiliği, Özellikleri

1844’te İstanbul’da doğdu. 28 Aralık 1912’de İstanbul’da hayatını kaybetti. İstanbul Mısır Çarşısı esnafından Hacı Sülayman Ağa’nın erkek çocuğu. Babasını küçük yaşta kaybetti. 1854’te Vidin’de bulunan ağabeyi Hafız Ali Ağa’nın yanına gönderildi. Eğitimine burada başladı. 1857’de ailesi ile beraber İstanbul’a döndü. Mısır Çarşısı’nda bir aktarın yanına çırak verildi. Ağabeyinin yanında çalıştığı Mithad Paşa’nın yanına girdi. Mithad Paşa 1861’da Niş Valiliği’ne atanınca ağabeyi ile beraber Niş’e gitti. Rüşdiyeyi orada bitirdi. Rusçuk’da Tuna Vilayeti Kalemi’ne memur olarak girdi. Çalışkanlığı ile Mithad Paşa’nın gözüne girdi. Paşa ona kendi ismini verdi. Aynı zamanda özel dersler alarak Fransızca’sını ilerletti. 1866’da çevirmen olarak gittiği Sofya’da izdivaç etti.

Tuna Gazetesi’nin başyazarı oldu. 1869’da Mithad Paşa ile beraber Bağdat’a gitti. Vilayet matbaası ve resmi vilayet gazetesi Zevra’nın müdürlüğünü yaptı. İlk kitabı olan Hece-i Önce isimli ders kitabını burada yazdı.

1871’da ağabeyi ölünce İstanbul’a döndü. Tahtakale’deki evinin altına küçük bir matbaa kurarak kendi kitaplarını basmaya başladı. Bir yandan da Basiret gazetesine yazılar yazdı.

1872’da Namık Kemal ile tanıştı. Devir ve Bedir isimli iki gazete çıkardı. Bu gazetelerkapatılınca Dağarcık ve Kırkambar mecmualarını yayınladı. Bu mecmualarda çıkan yazılar sebebiyle Namık Kemal, Ebüzziya Tevfik gibi yazarlarla birlikte Rodos’a sürgüne gönderildi. 3 sene kaldığı Rodos’ta Medrese-i Süleymaniye isimli bir okul açıp ders verdi. 5. Murat’ın affıyla 1876’da İstanbul’a döndü.

1876’da İttihat Gazetesi’ni yayınlamaya başladı. Karşıt görüşlü tutumunu yumuşatarak 2. Abdülhamit’e yakınlaştı. Devletin resmi gazetesi Takvim-i Vakayi ve devletin basımevi olan Matbaa-i Amire’nin müdürlüğüne atandı. Mithad Paşa davasında paşanın aleyhine şahitlik yaptı. 1878’de Osmanlı Sarayı’nın desteğiyle Tercüman-ı Hakikat gazetesini kurdu. 1888’de İsveç’te toplanan Müsteşrikler Kurultayı’ne katıldı. 1895’te Meclis-i Umur-ı Sıhhiye ikinci reisi oldu. Aynı yıl Sabah gazetesinde yayınlanan “Dekadanlar” başlıklı yazısıyla Servet-i Fünun’u tenkit etti. Sanat ve edebiyat etraflarının reaksiyonunu çekti. Yazarlığı bırakmak zorunda kaldı. Ölümüne kadar Darülfünun’da dünya tarihi ve dinler tarihi dersleri verdi, hayır müesseselerinde çalıştı.

Edebi / Sanatçı Kişiliği

  • Ahmet Mithat’ın yazı faaliyetinin bugün için en ehemmiyetli cephesi roman ve hikayeciliğidir.
  • Ahmet Mithat; Ahbar-ı Asara Tamim-i Enzar isimli kitabında batıda roman türünün ortaya çıkışını,gelişimini, mevcut vaziyetini ve bilhassa de tenkidin hangi bağlamlarda olması gerektiğini çok istikametli bir bakış açısıyla ele almıştır.
  • Ahmet Mithat, ilk romanlarında özellikle batılı yazarları örnek almıştır.
  • Devri içinde “hace-i önce” unvanı ile hatıralan A. Mithat Efendi, geniş halk kitlesini gözeterek didaktik yapıtlar verme yoluna gittiği için halkın kolayca anlayabileceği “sade dil” kullanmayı seçenek etmiştir.
  • Dille birlikte üslubundaki sadelik dikkat çeker. Hem de bu, özensizliğe kadar varır.
  • Yazdıklarında ders verme emeli taşıması nedeniyle yapıtlarının nihayetinde çoğunlukla bir “kıssadan pay” çıkarma özelliği söz konusudur.
  • Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarında olay örgüsü, yalnızca bir kahramanın macerası üzerine kurulmaz. Ansızın çok kahramanın macerası, birbirinin içine geçecek şekilde tertip edir. Ansızın çok metin halkası, çekirdek bir öykü veya olay çevreninde kurgulanır.
  • Realist ve natüralistlerden gelen bir dikkatle karakterlerin yetiştiği ve bulunduğu etraf ile karakterler arasında alaka kurulur.
  • Kimi yapıtlarında olağandışı tiplere de rastlanır.
  • A. Mithat Efendi’nin yapıtlarının sonunda iyilerin mutluluğa kavuşması kötülerin cezalandırılması toplumcu (sosyal) edebiyat anlayışına bağlanmasıyla izah etmiştir.
  • Batı romanları arasında çok beğendiği yapıtlar olduğunda hemen onlara karşı bir benzerini yazma yoluna giden Ahmet Mithat, kendisinden sonra gelen Hüseyin Rahmi Gürpınar gibi “popülist” bir takım sanatkarlar üzerinde de tesirli olmuştur.
  • Sık sık okuyucuya “Ey kari!”, “Ey karie!” diye seslenir. Okuyuculara anlatılan problem ile ilgili bilgi ve görüşlerini söyler veya onların fikirlerini sorar. Bu tarz anlatım, meddahların müracaat ettiği bir anlatım tekniğidir. Ahmet Mithat Efendi de meddahlar gibi okuyucunun dikkatini anlatılan konu üzerinde toplayabilmek için onlarla diyalog kurma yolunu seçer. Ahmet Mithat Efendi, hikaye ve romanlarının bazı bölümlerinde ara ara kendine de seslenir.
  • Yazar/ anlatıcı, olay örgüsünün akışına sık sık karışır.
  • Ahmet Mithat Efendi, edebi istikameti kuvvetli yapıtlar kaleme almak yerine öğretici yapıtlar yazmayı tercih etmiştir.
  • Ahmet Mithat Efendi, devrinde moda olan bir hayli edebi akımın tesirinde kalmıştır. İlk yapıtlarını romantizmin, daha sonraki yapıtlarında ise realizmin ve natüralizmin tesirinde kalmıştır. Yapıtları bir bütün olarak değerlendirildiğinde hayatının sonuna kadar romantizmin tesirinden sıyrılamadığı görülür.
  • Yapıtlarının birçoğu kronolojik olarak Tanzimat’ın ikinci döneminde kaleme alınmıştır ancak sanat anlayışı itibariyle birinci döneme daha uygundur.
  • Ahmet Mithat, romanlarını 1874- 1910 tarihleri arasında kaleme almıştır.
  • Ahmet Mithat Efendi tenkid ile ilgili da döneminin ehemmiyetli isimleri arasındadır. Servet-i Fünün kuşağını hedef alarak kaleme aldığı ünlü “Dekadanlar” isimli yazısı edebiyatımızın en ünlü edebi tartışmalarından biri olarak kültür tarihimizde bulunmuştur.
  • “Yarışma-i Kalemiyye: İkram-ı Aklam” isimli yazısı ile Türk edebiyatında ilk sefer “klasikler” konusu ele alınmış ve bu konu aydınların tartışmasına açılmıştır.
  • Gazetecilik ve mecmuacılıkla ilgilenmiştir.
  • Müşahedat isimli yapıtı natüralist anlayışa sahip en ehemmiyetli yapıtıdır. İyimser bir natüralist anlayışı temsil eder bu yapıt.
  • Bahtiyarlık isimli romanı köy ve şehir hayatını karşılaştıran bir yapıttır. Köy olgusu o dönemde ilk sefer realist bir bakışla “toplumsal bir öğe” olarak değerlendirilmiştir.
  • İlk romanı Hasan Mellah yahut Sır içinde Esrar’dır. Son romanı Jöntürk’tür. Jöntürk isimli romanı 1908 Meşrutiyet’ini ele alır.
  • Felatun Bey ile Yükselti Efendi romanı yanlış batılılaşma konusu üzerine kaleme alınmış en ünlü yapıtlardandır.
  • Teehhül isimli yapıtı Şinasi’nin Şair İzdivaç etmesi ile aynı konuyu işlemesi açısından ehemmiyetlidir.
  • Sanatçı Çengi isimli eserini “Don Kişot tesirinde yazılmıştır” şeklinde sunmuştur.
  • Ahmet Cevdet Paşa’nın kızı ve Türk edebiyatındaki ilk kadın romancı olan Fatma Aliye Hanım ile birlikte Hayal ve Hakikat isimli ortaklaşa bir roman çalışması mevcuttur.
  • Şinasi’nin Durub-ı Emsal-i Osmaniyye isimli eserindeki on sekiz atasözünü öyküleştirerek bunları “Durub-ı Emsal-i Osmaniyye Hikemiyyatının Ahkamını Tasvir” başlığı altında yayımlamıştır.

Ahmet Mithat Efendi Ehemmiyetli İlkleri

  • Esirlik isimli eserinde kölelik konusu ilk kez ele alınmıştır.
  • Tanzimat kuşağı içerisinde “materyalizm” konusunu ayrıntılıca ele alan ilk yazardır. Dağarcık isimli mecmuada çıkan yazılarında bu konuyu da işlemiştir.
  • Esrar-ı Cinayat isimli eseri Türk edebiyatındaki ilk polisiye roman örneğidir.
  • Hasan Mellah, Hüseyin Fellah isimli eserleri Tanzimat dönemindeki ilk serüven romanlarıdır.

Ahmet Mithat Tarafından Çıkarılan Gazeteler

  • Tercüman-ı Hakikat: En ehemmiyetli gazetesidir. Hüseyin Rahmi, Ahmet Rasim, Muallim Naci gazetenin yazarları arasındadır.
  • Bedir: 13 sayı yayımlanmıştır sadece.
  • Devir: Bu gazetede daha ilk sayısında kapatılmıştır.

Ahmet Mithat Tarafından Çıkarılan Mecmualar

  • Dağarcık: Bu mecmuada çıkan yazısından dolayı sürgüne gönderilmiştir. Felsefi muhtevalı yazıları bu mecmuada yayımlanmıştır.
  • Kırkambar: Sürgün esnasında bir başka isimle çıkarılmış bir mecmuadır.

Ahmet Mithat Efendi’nin Eserleri

Romanları

  • Hasan Mellâh yâhud Sır İçinde Esrar (1874)
  • Dünyaya İkinci Geliş yâhud İstanbul’da Neler Olmuş (1874)
  • Hüseyin Fellah (1875)
  • Felatun Bey ile Yükselti Efendi (1875)
  • Karı-Koca Masalı (1875)
  • Paris’de Bir Türk (1876)
  • Çengi (1877)(oyun)
  • Süleyman Musûlî (1877)
  • Yeryüzünde Bir Melek (1879)
  • Daha On Yedi Yaşında (1881)
  • Karnaval (1881)
  • Amiral Bing (1881)
  • Vah! (1882)
  • Acâib-i Âlem (1882)
  • Dürdâne Hanım (1882)
  • Esrâr-ı Cinâyât (1884)
  • Cellâd (1884)
  • Volter Yirmi Yaşında (1884)
  • Hayret (1885)
  • Cinli Han (1885)
  • Çingene (1886)
  • Demir Bey yâhud İnkişâf-ı Esrâr (1887)
  • Fennî Bir Roman Yâhud Amerika Doktorları (1888)
  • Haydut Montari (1888)
  • Arnavutlar-Solyotlar (1888)
  • Gürcü Kızı yâhud İntikam (1888)
  • Nedâmet mi? Heyhât (1889)
  • Rikalda yâhut Amerika’da Vahşet Âlemi (1889)
  • Aleksandr Stradella (1889)
  • Şeytankaya Tılsımı (1889)
  • Müşâhedât (1890)
  • Ahmed Metin ve Şîrzât (1891)
  • Bir Acîbe-i Saydiyye (1894)
  • Taaffüf (1895)
  • Gönüllü (1896)
  • Daha önceki Mektûblar (1897)
  • Mesâil-i Muğlaka (1898)
  • Altın Âşıkları (1899)
  • Hikmet-i Peder (1900)
  • Jön Türkler (1910)

Öyküleri

  • Kıssadan Pay (1870)
  • Letâif-i söylenti
  • Yapay’fi Zann(1870)
  • Gençlik (1870)
  • Esâret (1870)
  • Teehhül (1870)
  • Felsefe-i Zenân (1870)
  • Gönül (1870)
  • Mihnetkeşân (1870)
  • Firkat (1870)
  • Yeniçeriler (1871)
  • Ölüm Allâhın Emri (1873)
  • Bir Gerçek Hikâye (1876)
  • Bir Fitnekâr (1876)
  • Nasîb (1877)
  • Çifte İntikam (1887)
  • Para (1887)
  • Nasibinde Olanın Kaşığında Çıkar (1887)
  • Diplomalı Kız (1890)
  • Dolabdan Temâşâ (1890)
  • İki Hud’akâr (1893)
  • Emânetçi Sıdkı (1893)
  • Cankurtaranlar (1893)
  • Ana-Kız (1893)

Oyunları (Tiyatro – Oyun)

  • Eyvah (oyun, 1871)
  • Açık Baş (oyun, 1874)
  • Ahz-ı Sar yahut Avrupa’nın Daha önceki Medeniyeti (1874)
  • Zuhur-ı Osmaniyan (1877)
  • Çengi (1877)
  • Çerkeş Özdenler (1884)
  • Fürs-i Kadim’de Bir Facia yahut Siyavuş (oyun, 1884)

Dil Kitapları

  • Durub-ı Emsal-i Osmaniye Hekimiyatının Ahvalini Tasvif (1871)

Tarih

  • Kainat (15 kitap, 1871-1881)
  • Üss-i İnkilab (2 cilt, tarih 1877-1878)
  • Tarih-i Umumi (2 cilt, 1878-1879)
  • Mufassal Tarih-i Kurun-ı Cedide (3 cilt, 1886-1888)
  • Tedris-i Tarih-i Edyan (1913)
  • Tedris-i Tarih-i Umumi (1913)

Yazı – Mektup

  • Menfâ (1877)
  • Zübdet-ül Hakayık (hatıra-vesika, 1878)
  • Ekonomi-Siyasi (1879)
  • Müntehabat-ı Tercüman-ı Hakikat (3 cilt, 1883)
  • Arnavudlar ve Solyotlar (1888)
  • Müntehebat-ı Ahmed Mithad (3 cilt, 1889)
  • Halla-ü Ukad (mektuplar, 1890)

Ruhbilim

  • Nevm ve Hâlât-ı Nevm (1881)
  • İlhamat ve Tagligat (1885)

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here